كه اين آيت آمد قوم طعمه بدانستند كه طعمه ظالم است و دروغ زن ، و دزدى وى كرده ، گفتند : توبه كن ، و از خدا بترس ، و براستى به حق باز گرد . طعمه در ايستاد ، و سوگند بدروغ مىخورد ، كه آن زره بجز جهود ندزديد . ربّ العالمين آيت فرستاد : وَ مَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً الآية . خطيئه سوگند بدروغ است ، و اثم بيگناه را آلوده كردن . ميگويد : هر كه سوگند بدروغ خورد ، و بيگناهى را آلوده گرداند ، بهتانى عظيم ، و بزهء آشكارا بر گرفت . بهتان دروغى بود ، يا بيدادى كه شنوندهء آن در آن درماند از استنكار و تعجّب . آرى ! دو كار صعب است ، و سرانجام آن صعب : سوگند بدروغ ، و بهتان بر بيگناه ، سوگند بدروغ را ميآيد در آثار كه : ربّ العزّة جلّ جلاله لمّا كتب التوراة بيده ، قال : بسم اللَّه ، هذا كتاب كتبه اللَّه بيده لعبده موسى ، ان لا تحلف به اسمى كاذبا ، فانّى لا ازكّى من حلف به اسمى كاذبا . و بهتان را ، مصطفى ( ص ) گفت : « البهتان على البرئ اثقل من السّماوات » . قيل : معناه ، و زر الباهت اثقل من السّماوات ، و قيل : اجر المبهوت عليه اثقل من السّماوات ، يعنى لعظم اجره . و بروايت جويبر از ضحاك از ابن عباس ، اين آيت در شأن عبد اللَّه بن ابى سلول آمد كه عائشه را قذف كرده بود ، و از اهل افك شده ، و قد هلك فى الهالكين . قوله : وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَ رَحْمَتُهُ - رحمت در قرآن بر يازده وجه است : يكى بمعنى نعمت ، چنان كه درين آيت است ، و نظير اين در سورة البقرة و در سورة النور است . وجه دوم ، رحمت بمعنى دين اسلام است ، چنان كه در سورة الدهر گفت : يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِهِ ، يعنى فى دين الاسلام ، و در سورة عسق گفت : وَ لكِنْ يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِهِ . وجه سيوم ، رحمت بمعنى جنّت ، چنان كه در سورة آل عمران گفت : وَ أَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ ، يعنى جنّة اللَّه ، و در